نخست وزیری هویدا

انتصاب امیرعباس هویدا به نخست وزیری در ۱۳۴۳/۱۱/۷ در متن تحلیلی قابل ارزیابی است. در واقع دولت سیزده سالة هویدا را باید نتیجة تحولاتی دانست که با طراحی شاپور ریپورتر و اسدالله علم در سال ۱۳۴۱ به سود محمد رضا شاه رخ داد و توانست با حذف رقبای داخلی و تثبیت موقعیت خود در دیپلماسی ایران به عنوان قدرت فائقه بعد از شاه ظاهر شود. البته در چنین شرایطی محمدرضا شاه پهلوی به یک نخست وزیر فاقد شخصیت، فرمانبردار و مجری، که مطاع امر شاهانه باشد نیاز داشت. امیرعباس هویدا با زیرکی و حمایت دوستان انگلیسی خود، این نقش را برای شاه ایفا نمود و راز صدارت هویدا و ثبات طولانی او در این مسند به همین دلیل بود.

بررسی اسناد ساواک نشان می دهد که در سال های نخستین نخست وزیری هویدا هنوز برخی « نخبگان » جاه طلب و رقیب، این نخست وزیر جدید را چندان جدی نمی گرفتند و او را مهره ای موقت می شمردند و لذا به شدت برای تسخیر مقام شامخ صدارت تقلا می نمودند. از مهم ترین این رقبا باید به عطاءالله خسروانی و جمشید آموزگار اشاره کرد.

در پی ترور منصور، امیرعباس هویدا در ۷ بهمن ماه ۱۳۴۳ فرمان نخست وزیری گرفت و فردای آن روز کابینة خود را معرفی نمود.

اعضای کابینه: جمشید آموزگار وزیر بهداری، مهرداد پهلبد وزیر فرهنگ و هنر، عباس آرام وزیر امور خارجه، سپهبد صنیعی وزیر جنگ، جواد صدر وزیر کشور، باقر عاملی وزیر دادگستری، علیقلی عالیخانی وزیر اقتصاد ملی، سپهبد اسمعیل ریاحی وزیر کشاورزی، منصور روحانی وزیر آب و برق، حسن سالچیان وزیر راه، عطاء الله خسروانی وزیر کار و امور اجتماعی، سرلشگر پاکروان وزیر اطلاعات، هادی هدایتی وزیر آموزش و پرورش، فتح الله ستوده وزیر پست و تلگراف ... دکتر نیک پی معاون نخست وزیر.

همزمان با انتصاب امیرعباس هویدا به صدارت، در اسفند ۱۳۴۳، محمدرضا شاه، عطاءالله خسروانی را به دبیرکلی « حزب ایران نوین » گمارد و این امر از آغاز، نارضائی جواد منصور، دکتر حسن زاهدی و دیگر بنیانگذاران « کانون مترقی » را برانگیخت. عطاءالله خسروانی که فاقد تجربیات لازم برای امور حزبی بود، برای اداره و سازماندهی « حزب ایران نوین » از مشورت برخی اعضاء سابق حزب توده سود می برد و شاه به این امر وقوف داشت.

خسروانی علاوه بر دبیرکلی « حزب حاکم » ! در دولت هویدا وزارت کار و سپس وزارت کشور (۱۳۴۷) را به عهده داشت. خسروانی که طبق ارزیابی ساواک، فردی « عوامفریب و حراف » محسوب می شد، تصور می کرد که به سادگی خواهد توانست رقیب بی صلاحیت خود را کنار زند و به ریاست دولت برسد. از این رو، وی در سال ۱۳۴۵ از طریق برادرش خسرو خسروانی، سفیر ایران در واشنگتن، به ایجاد ارتباطاتی با برخی مقامات آمریکایی دست زد.

هویدا با ۱۳ سال نخست وزیری، طولانی ترین زمامداری دوران مشروطیت را به خود اختصاص داد و این در حالی بود که گروه های مسلح و غیر مسلح مخالف رژیم هدایت شده از طرف انگلیس راه مبارزه را علیه دولت او پیش گرفته بودند. در ۲۶ مهرماه ۱۳۴۶ هویدا کابینة خود را با ۵ وزیر جدید و ۳ وزارتخانة تازه به مجلس شورای ملی معرفی کرد. وزیران تازه عبارتند از: حسن زاهدی وزیر کشاورزی، دکتر مجید رهنما وزیر علوم، دکتر عبدالعظیم ولیان وزیر اصلاحات ارضی، دکتر عبدالمجید مجیدی وزیر تولیدات کشاورزی و مهندس ناصر گلسرخی وزیر منابع طبیعی.

آخرین تغییر در قانون اساسی در سال ۱۳۴۶ بود که فرح پهلوی را به عنوان نایب السلطنه شناخت. جزیرة ایرانی بحرین که استان چهاردهم معرفی شده بود و سال ها سیاست انگلیس آنرا عملاً به وسیلة حاکمان محلی اداره می کرد توسط خیانت رجال آن وقت و شاه به مداخلة شورای امنیت و از طریق نمایشنامة نظرخواهی غیر واقعی مردم بحرین که توسط سازمان ملل انجام شد از ایران جدا شد و این تجزیه در مجلس ایران به تصویب رسید و در عوض جزایر سه گانة ایرانی (تنب بزرگ، تنب کوچک و ابوموسی) که همیشه متعلق به ایران بودند به بهای جدایی بحرین با نوعی نمایش نظامی در حاکمیت ایران باقی ماندند. افرادی که نسبت به این شناسائي اعتراض نمودند مورد تعقیب قرار گرفتند و به زندان افتادند.

هویدا در ۲۲ شهریور ۱۳۵۰ در کادر وزیران تغییراتی صورت می دهد و وزرای جدید را به این شرح معرفی می کند:

دکتر منوچهر کلالی وزیر مشاور، عباس خلعتبری وزیر امور خارجه، حمید رهنما وزیر اطلاعات، صادق احمدی وزیر دادگستری، دکتر محمد سام وزیر کشور، دکتر ایرج وحیدی وزیر آب و برق، منصور روحانی وزیر کشاورزی و سرپرست منابع طبیعی، دکتر ولیان وزیر تعاون و امور روستاها و سرپرست تولیدات کشاورزی. با این تغییرات اردشیر زاهدی به دلیل سوء استفاده های زیادی که از مقام وزارت امور خارجه کرد و موقعیت ایران را در جهان به خطر انداخت از این پست برکنارشد ...