 |
|
گاهنامه
پارس |
سید حسن تقی
زاده سيد حسن تقيزاده فرزند سيدتقي اردوبادي در رمضان سال شهريور ۱۲۵۶ در شهر تبريز در يك خانواده مذهبی به دنيا آمد. از چهار سالگي به مدرسه مذهبی فرستاده شد و آداب شرعي را ياد گرفت و تحصيلات متداول آن زمان يعني فارسي، ادبيات و صرف و نحو عربي را آموخت، پس از آن در مدرسه دارالفنون تهران تحصیل کرد و زبانهاي فرانسه و انگليسي را آموخت. همزمان با كسب علم و دانش به همراه محمدعلي تربيت (شوهر خواهر خود) كتابفروشي كوچكي در تبريز به راه انداخت. در اين كتابفروشي كم كم با مطالعه بعضي از جرايد غربي و فارسي چاپ قاهره و استانبول از تحولات سياسي و اجتماعي كشورهاي اروپايي مطلع گرديد و شيفته فرهنگ غرب شد و به تجددخواهي روي آورد و بعدها عبا و عمامه را از تن در می آورد.كتابفروشي مزبور به مرور رونق گرفت و به صورت يك کتابخانه و محل ترويج افكار نو درآمد. سپس با همكاري تربيت، اعتصامالملك و شريفزاده مجله گنجينه فنون را در تبريز منتشر كرد. تقيزاده در سال ۱۲۸۲ به قفقاز، قاهره، بيروت، دمشق و ... مسافرت نمود. با شيخ محمد عبده( شاگرد جمال الدین افغانی= اسدآبادی) و ديگر اسلامگرایان انگلوفیل آن ديار، ديدار كرد و از اوضاع سياسي و اجتماعي كشورهاي مزبور مطلع گرديد و در این زمان بود که رابطة خود را با سرویس های اطلاعاتی انگلیس و فراماسونری آغاز کرد. پس از بازگشت به ايران كتابي تحت عنوان تحقيق احوال كنوني ايران يا محاكمات تاريخي در تبريز به چاپ رسانيد و به ايراد نطق و خطابههاي تند و آتشين پرداخت. به همين دليل از طرف صنف بازاریان انگلوفیل تبريز به نمايندگي دورة اول مجلس شوراي ملي برگزيده شد و به عضويت هيئت نه نفره تهيه متمم قانون اساسي انتخاب گرديد. او از پیمان منعقد شده میان روسیه و انگلیس برای تقسیم ایران در سال ۱۲۸۶ (موسوم به قرارداد ۱۹۰۷) دفاع کرد. وي در زمان تنظيم متمم قانون اساسي با مداخله اهل عمامه در مجلس براي نظارت و انطباق قوانين با موازين شرع مخالفت ورزيد. (از ابتدای اولین دورة مجلس شورای ملی، انگلیس توسط عوامل خود درمجلس ایران دوجناحی را بوجود آورد و از آن زمان تاکنون همواره مخالف و موافق، پوزیسیون و اپوزیسیون دولتی تحت فرمان انگلیس بوده است). او در نخستين روزهاي مجلس اول با ايراد چندين سخنراني نسبت به اخذ قرضه در خارج، با ورود اتابك به ايران و زمامداري او به شدت مخالفت كرد و پيشنهاد نمود كميسيوني خرج و دخل كشور را تعديل كند. تقيزاده يكي از نمايندگان تندرو انگلیسی مسلک در مجلس بود و شايد همين تندرويهاي او و همفكرانش باعث شد كه محمدعلي شاه تصميم به انحلال مجلس گرفت و آن را در ۱۲۸۶ به توپ بست و عده زيادي از نمايندگان مجلس و آزاديخواهان را در باغ شاه به زنجير كشيد و تعدادي را به قتل رساند. در اين هنگام تقيزاده به سفارت انگلستان پناه برد و تحت حمايت آن كشور قرار گرفت و در پناه پرچم انگليس با تشريفات خاص از طريق رشت و انزلي به باکو و تفلیس رفت. او در این سفر به فرانسه و انگلیس رفت و در لندن از حمایت ادوارد براون شرق شناس و جاسوس انگلیسی برخوردار شد. براون و تقی زاده و جمعی از نمایندگان مجلس انگلیس « کمیتة ایران » را در لندن تشکیل دادند و بعدها در مورد سیاستگذاری و چگونگی ادارة ایران توسط انگلیس در این کمیته تصمیم گیری می شد. پس از چندي که مشروطهخواهي با پروژة انگلیس دوباره در ايران قوت گرفت. تقيزاده در اواخر ۱۲۸۶ به صورت ناشناس از طريق قفقاز به تبريز بازگشت و با پيروزي مشروطهخواهان و خلع محمدعلي شاه از سلطنت به تهران آمد و به عضويت هيئت مديره اداره كشور تا قبل از تشكيل مجلس منصوب گرديد و همچنين در هيئتي كه مسئوليت تعيين وضعيت مالي محمدعلي شاه و اخراج او از ايران را به عهده داشت عضو بود. تقيزاده در دوره دوم مجلس شوراي ملي از تهران و تبريز وكيل شد. لذا وكالت تبريز را پذيرفت و به مجلس رفت. در این دوره اختلافات میان دو جناح موسوم به اعتدالیون و انقلابیون که توسط انگلیس بوجود آمده بودند، نمایندگان را به صف بندی های خصومت آمیز سوق داد. بحث های مربوط به اصلاحات ارضی، اعطای املاک زراعتی به کشاورزان و همچنین دخالت یا عدم دخالت دین در سیاست، نمایندگان مجلس را رو در روی یکدیگر قرار داد. دستگیری و اعدام شیخ فضل الله نوری در مردادماه ۱۲۸۸ و همچنین ترور آيتالله سيدعبدالله طباطبايي رهبر جناح مخالف تقی زاده در تیرماه ۱۲۸۹ از جمله این درگیری ها بود. در آن زمان شايع گرديد كه تقی زاده در ترور طباطبائی دست داشته است. او مجبور شد از مجلس مرخصي بگیرد. او ابتدا به استانبول رفت. او از آنجا به میرزا مهدی خان مشیرالملک سفیر ایران در لندن نامه ای نوشت و از او برای مذاکره با مستر لنچ و فراهم آوردن موجبات مسافرت وی به لندن، کمک می خواهد، و این است اصل آن نامه : او به لندن می رود و با مستر لنچ مذاکره می کند و پس آن به دستور مسترانچ به آمريكا رفت او در آنجا با مورگان شوستر مستشار آمریکائي که برای ورود به ایران و تصدی امور مالی کشور آمادة سفر به تهران می شد ملاقات کرد. او سپس سفری نیز به پاریس و لندن کرد و پس از شش ماه اقامت در انگلیس با ادوارد براون و چهره های دخیل در مسائل ایران دیدار و گفتگو نمود. او در اردیبهشت سال ۱۲۹۲ در آستانة وقوع جنگ جهانی اول رهسپار آمریکا شد. تقی زاده در ۱۰ دی ماه ۱۲۹۳ (نخستین سال جنگ جهانی اول) برای اجرای مأموریتی از طرف انگلیس از آمریکا خارج شده و با یک کشتی هلندی رهسپار برلن شد. او در آلمان توانست به نام ملی گرایی عده ای را دور خود جمع کند. او در آنجا مجله « كاوه » را به زبان فارسي منتشر كرد و « کمیتة ملیون ایرانی » که هدفش بسیج نیروهای سیاسی به کمک آلمان و آزاد کردن ایران از اشغال روسیه بود را تشکیل داد ولی در حقیقت این کمیته مسائل و مشکلات جاسوسی انگلیس را در کشورهای اروپائی، آفریقائی و خاورمیانه حل می کرد. او درآلمان با« حسینقلیخان نواب وزیر مختار ایران در برلن » که اجداد او همه تبعه انگلیس و حقوق بگیرآن دولت در ایران بودند، همکاری می کرد. تقی زاده همچنين با خانمي از اهل آلمان ازدواج نمود و نام او را عطيه گذاشت. او در ايام اقامت در اروپا در سال ۱۳۰۰ از طرف قوام السلطنه نخست وزیر وقت به همراه هیئتی که ریاست آن را به عهده داشت، به مسكو رفت و با دولت اتحاد جماهير شوروي معاهده تجاري، كنسولي و پستي منعقد نمود و همچنين از طرف مردم تبريز به نمايندگي دوره سوم مجلس شوراي ملي انتخاب گرديد كه به ايران نيامد. وي نمايندگي مردم تهران در ادوار چهارم، پنجم و ششم مجلس را به عهده داشت و در دوره پنجم از مخالفين تغيير سلطنت از قاجاريه به پهلوي بود. تقی زاده به دستور انگلیس در تابستان سال ۱۳۰۳ پس از ۱۴ سال اقامت در اروپا و آمریکا به تهران بازگشت و در مجلس پنجم مشغول به کار شد. از مشاغل تقيزاده در دوران سلطنت رضاشاه پهلوي ميتوان وزارت امور خارجه (در سال۱۳۰۵) استانداري خراسان (۱۳۰۷) وزيرمختاري ايران در لندن (۱۳۰۸) وزارت راه (۱۳۰۹) و وزارت دارايي (۱۳۱۲) را نام برد. او در دوران وزارت دارايي به فرمان رضاشاه امتياز قرارداد نفت دارسی را به مدت ۶۰ سال ديگر به انگليسی ها واگذار نمود، اين امر، وجهة او را متزلزل نمود به طوري كه مجبوراً به سمت وزيرمختاري به پاريس رفت و در آنجا اقامت گزيد اما این سمت دوامی نداشت و تقی زاده به دلیل ناتوانی در جلوگیری از نشر مطالب انتقادی علیه رضاشاه در مطبوعات فرانسه، از طرف رضاشاه به ايران احضار شد (۱۳۱۴) اما از ترس جان خود در اروپا ماند و در دانشگاه كمبريج لندن به کمک « سر دنیس رایس » به تدریس زبان فارسی و تاریخ ایران مشغول گرديد. تقيزاده در سال ۱۳۲۰ پس از استعفاي رضاشاه از سلطنت براي دومين بار سفير ايران در فرانسه شد و در سال ۱۳۲۱ از طرف قوام (نخستوزير) به وزارت دارايي منصوب گرديد كه مورد قبول وي واقع نشد و به ايران نيامد و در سال ۱۳۲۳ سفیر کبیر ایران در انگلیس شد. او در سال ۱۳۲۶ به عنوان نمایندة بازاریان انگلوفیل تبریز به مجلس پانزدهم راه یافت. در دوره پانزدهم مجلس شوراي ملي اعتبارنامه او با مخالفت و موافقت زيادي روبه رو شد كه نهايتاً به تصويب رسيد. تقيزاده در دفاع از خود در مجلس نسبت به واگذاري امتياز نفت به انگليس گفت: « من در اين قضيه آلت فعل بودم» از اين تاريخ به بعد در ميان عام و خاص به « آلت فعل » معروف گرديد. با تشكيل مجلس سنا به دستور انگلیس از سال ۱۳۲۸ تا سال ۱۳۴۶ به مدت ۱۸ سال نمايندة آن مجلس بود و پس از نایل شدن به درجة استاد اعظمی گراند لژ ملی (مستقل) ایران به مدت شش سال رياست سنا را به عهده داشت. او در سال ۱۳۴۶ به دلیل افشا شدن اسامی و اسرار فراماسون های ایران توسط ساواک که برای تضعیف نفوذ انگلیس و تقویت نفوذ آمریکا صورت گرفت، به بهانة کهولت سن، فعالیت سیاسی- اجتماعی را کنار نهاد. تقيزاده در روز سهشنبه هفدهم بهمن ماه سال ۱۳۴۸ در ۹۲ سالگي در تهران درگذشت.
|
