 |
|
گاهنامه
پارس |
بهره برداری مالی شرکت نفت انگلیس در مدت امتیاز آن در ایران درنتیجة امتیازی که انگلیس برای استخراج و فروش نفت در ایران بدست آورد و تا قریب به ۴۰ سال فواید مالی از فروش نفت گرفته تا فروش سهام مختلف، شرکت ایران و انگلیس بهره برداری های زیادی نمود. در اینجا توضیح مختصری در مورد انواع سهام شرکت مزبور لازم می آید که به قرار زیر است: ۱- سهام عادی یا متعارفی شرکت، سهامی است که صاحبان سهام خریداری کرده و در شرکت شریک می شوند. سود آنها هر سال به پیشنهاد هیئت مدیره و در مجمع عمومی تصویب شده و پرداخت می شود، سود مزبور متغیر و به تناسب درآمد شرکت کم و زیاد می گردد. ۲- سهام مرجح عبارت است از سهامی که سود سالیانة آن معلوم می باشد و در صورتیکه تصمیم به انحلال شرکت گرفته شود دارندگان چنین سهامی از حیث وصول سرمایة خود بر دارندگان سهام عادی اولویت دارند و چون سود سالیانة سهام مرجح معین می باشد دارندگان چنین سهامی در کلیة درآمد شرکت سهیم نیستند. از حیث رأی هم بطور کلی صاحبان سهام مرجح از دارندگان سهام عادی رأی کمتر دارند بدین معنی که اگر هر سهم عادی یک رأی داشته باشد ده سهم مرجح، هم یک رأی دارا می باشند. ۳- سهام وامی، اوراق و اسنادی است که شرکت ها منتشر کرده و با سود معینی از مردم وام می گیرند و پس از مدت معینی هم که در اوراق ذکر شده وام مزبور باید مسترد گردد. پس از جنگ اول جهانی شرکت برای توسعة کار خود محتاج به سرمایة بیشتری بود و لذا در سال ۱۹۱۹ سرمایة شرکت به ۲۰،۰۰۰،۰۰۰ پوند افزایش یافت و سهام جدید بتدریج از سال ۱۹۲۳ منتشر گردید. از سال ۱۹۲۳ به بعد شرکت دیگر احتیاجی پیدا نکرد که سهام عادی یا مرجح منتشر کند و قسمت عمدة سرمایه ای که برای توسعة عملیات بعدی لازم شد از منافعی که بدست آمده بود تعیین می گردید. بین سال ۱۹۰۵ و سال ۱۹۳۲ درآمد خالص شرکت ۱۷۱،۰۰۰،۰۰۰ پوند بود و حق امتیاز پرداخت شده به دولت ایران در همان مدت از ۱۱،۰۰۰،۰۰۰ پوند تجاوز نکرد. اگر حق امتیاز دولت را هم به میزان ۱۶ درصد طبق مقررات امتیاز دارسی حساب کنیم پرداختی به دولت ایران باید متجاوز از ۲۷،۰۰۰،۰۰۰ پوند باشد ولی شرکت همیشه مدعی بود که همة سود آن از نفت ایران حاصل نمی شود و شرکت های تابعه را که با سرمایه گذاری نفت ایران در کشورهای دیگر انجام شده بود به حساب نمی آورد و از حمل و نقل نفت و شرکت کشتیرانی که با پول نفت ایران احداث شده بود درآمدی از آن به حساب ایران واریز نشد. باید متذکر شد که امروز شرکت نفت انگلیس (شرکت سابق نفت ایران و انگلیس) دارای شرکت های تابعة متعددی است که سرمایة بعضی از آنها تماماً در دست شرکت نفت انگلیس است و در بعضی دیگر اکثراً نفت انگلیس سهامدار است. آخرین بیلان شرکت نفت انگلیس که مربوط به عملکرد سال ۱۹۵۴ است حاکی از این می باشد که مجموع دارائی های مختلف شرکت از ۳۵۵،۰۰۰،۰۰۰ پوند هم تجاوز کرده است که ۴۳،۰۰۰،۰۰۰ پوند آن قلم ذخیره بوده و ۷۰،۰۰۰،۰۰۰ پوند وجه نقد بوده است که شرکت در بانک ها داشته است. البته باید اضافه کرد که انواع دارائی های شرکت تا حدی که مربوط به سرمایه گذاری برای ایجاد مؤسسات و شرکت های تابعه بوده عبارت است از پولهایی که شرکت طبق دفاتر خود بعنوان مخارج حساب کرده است و امروز ارزش مؤسسات مزبور و شرکت های تابعه دهها برابر ارزشی است که در بیلان ذکر شده است. بطور کلی صاحبان سهام شرکت نفت انگلیس پنجاه برابر سرمایه گذاری ابتدایی خود در این زمان منافع برده بودند به غیر از برداشت سود سالیانة سهام شرکت نفت. در سال ۱۳۳۴ (۱۹۵۵ میلادی) دارندگان سهام عادی شرکت به قرار زیر بود:
دولت انگلیس ۵۶،۲۵۰،۰۰۰ سهم شرکت نفت برمه ۲۶،۷۱۴،۹۲۵ سهم مردم ۱۷،۷۲۲،۵۷۵ سهم
جمع سهام عادی شرکت که منتشر گشته است ۱۰۰،۶۸۷،۵۰۰ سهم علاوه بر این سهام عادی، سهام زیر نیز شرکت منتشر کرده و فروخته است: سهم مرجح یک پوندی که سود سالیانة آن ۸ درصد می باشد ۷،۲۳۲،۸۳۸ سهم سهم مرجح یک پوندی که سود سالیانة آن ۵ درصد می باشد ۵،۴۷۳،۴۱۴ سهم سهم وام یک پوندی که سود سالیانة آن ۵ درصد می باشد ۲۰،۰۰۰،۰۰۰ سهم
البته نمی توان گفت که تمام دارایی گزاف شرکت نفت انگلیس از نفت ایران بدست آمده است و دارندگان سهام عادی که بالغ بر دوازده میلیون و نیم پوند نقد داده و امروز سرمایه ای که گذاشته اند در بورس لندن ارزش ۶۵۰،۰۰۰،۰۰۰ پوند را پیدا کرده، تمامش مرهون نفت ایران است ولی از روی کمال حقیقت و انصاف می توان گفت که اگر نفت ایران نبود و شرکت مزبور در بیست سال اول تأسیس خود عواید سرشاری از آن نبرده بود دستگاه عظیم بعدی که عبارت می باشد از کشتی های متعدد و وسایل فروش و پالایشگاه های مختلف و شرکت های تابعه و سرمایه گذاری ها برای استخراج نفت در کشورهای دیگر را نمی توانست ایجاد نماید، تا اینکه امروز شرکت نفت انگلیس در زمرة یکی از بزرگترین شرکت های نفتی جهان قرار گیرد و دارندگاه سهام آن علاوه از اینکه سرمایة خود را پنجاه برابر کرده اند هر سال هم سودی عایدشان گشته است که در ارقام فوق ذکری از آن نشده است.
|
