 |
|
گاهنامه
پارس |
اقتصاد نفتی در عصر رضاشاه ایران پنجمین تولید کنندة نفت جهان در سال ۱۳۱۰ بشمار می رفت و اگر ارزی که از حق امتیاز نفت به شرکت انگلیس- پرشیا نبود، کسر تراز بازرگانی به حالت پیش باقی می ماند. ولی درآمد نفتی باعث شد پس از سال ۱۳۱۰ تراز بازرگانی خارجی ایران مثبت شود و از نیاز کشور به وام های خارجی کاهش یابد. در سال ۱۲۹۹ درآمد نفت از ۴۶۹،۰۰۰ پوند به ۴،۲۷۱،۰۰۰ پوند رسید و این افزایش باعث کاهش تولید ناخالص ملی گردید، به عبارت دیگر در سال ۱۲۸۰ تولید ناخالص ملی ۸۰ تا ۹۰ درصد بود و در سال ۱۳۱۰ این تولید به ۵۰ درصد تنزل یافت، با این وجود درآمد نفتی فقط یک سوم هزینه های دولت را تأمین می کرد که در آن اجرای طرح های مورد نظر حکومت به ویژه خرید عمدة تسلیحات و حقوق کارمندان دولت و ارتش و خانوادة سلطنتی به مصرف می رسید و مابقی هزینه از مالیات ها و عوارض و گمرکات کشور تأمین می گردید. درآمد نفت از سال ۱۹۱۳ تا ۱۹۲۰ (۱۲۹۲ تا ۱۲۹۹ شمسی) برابر با ۱،۳۲۵،۵۵۲ پوند بود. درآمد نفت در سال ۱۹۲۱ (۱۳۰۰ شمسی) برابر با ۴۶۸،۷۱۸ پوند درآمد نفت در سال ۱۹۲۶ (۱۳۰۵ شمسی) برابر با ۷۲۸،۷۷۸ پوند درآمد نفت در سال ۱۹۲۷ (۱۳۰۶ شمسی) برابر با ۱،۴۱۲،۰۰۰ پوند درآمد نفت در سال ۱۹۳۰ (۱۳۰۹ شمسی) برابر با ۱،۲۸۸،۰۰۰ پوند درآمد نفت در سال ۱۹۳۱(۱۳۱۰ شمسی) برابر با ۳۰۷،۰۰۰ پوند درآمد نفت در سال ۱۹۳۲ (۱۳۱۱ شمسی) برابر با ۱،۵۳۰،۰۰۰ پوند درآمد نفت در سال ۱۹۳۴ (۱۳۱۳ شمسی) برابر با ۲،۱۵۹،۰۰۰ پوند درآمد نفت در سال ۱۹۳۶ (۱۳۱۵ شمسی) برابر با ۲،۸۲۹،۱۹۸ پوند درآمد نفت در سال ۱۹۳۸ (۱۳۱۷ شمسی) برابر با ۳،۳۰۷،۰۰۰ پوند درآمد نفت در سال ۱۹۳۹ (۱۳۱۸ شمسی) برابر با ۳،۳۱۵،۰۰۰ پوند این روند افزایش قیمت و استخراج نفت و در نتیجه افزایش درآمد ملی و بطور کلی اقتصاد نفتی باعث شد که دولت بتواند تحولاتی در ساختار سیاسی- اجتماعی جامعه و نوسازی کشور و ارتش پدید آورد. همانگونه که اشاره شد انگلیس برای وادار به همکاری کردن خوانین بختیاری در مورد استخراج، حمل و از همه مهمتر امنیت منطقة نفت خیز ۳۷،۳۲۰ سهم یک پوندی در « شرکت بهره برداری اولیه » به آنها داده بود و هر ساله از سود آن برداشت می کردند. پس از جنگ جهانی اول، خوانین بختیاری سهام خود را به شرکت نفت وثیقه داده بود و به اعتبار آن چند فقره وام گرفته بودند و همچنین درموقع دریافت سود سالیانه نیز مابین آنها اختلاف در می گرفت تا آنجایی که در سال ۱۳۱۵ شمسی رضا شاه به پیشنهاد انگلیس دستور داد که سهام خوانین را دولت خریداری کند و وام های شرکت را پرداخته و سهام را از گرو درآورد و در این زمان هر سهم یک لیره ای را به ۱۰ پوند دولت ایران از بختیاری ها خریداری کرد. در اینجا انگلیس به نتیجة مطلوب خود از به قدرت رساندن رضاخان، دست یافت. نخست، ادارة امنیت منطقه به دست دولت مرکزی افتاد و خوانین تار و مار شدند، دوم، سهام خوانین هم از چنگ آنها درآورده شد و به دولت مرکزی سپرده شد که در این روند انگلیس توسط عوامل خود در دولت ایران، آزادی مانور در امور نفت ایران را پیدا کرد. در ابتدا دارسی برای پیشبرد امور خود در منطقة جنوب، شرکت نفت بختیاری را بوجود آورد و ۱۲،۰۰۰ سهم به خوانین بختیاری داد و در سال ۱۹۲۴ شرکت مزبور منحل گردید و در ازای آن ۳ درصد از سهام « شرکت بهره برداری اولیه» که ۳۷،۳۲۰ سهم بود به آنها واگذار گردید. شرکت نفت سالی ۳۰۰۰ پوند به ایلخانی و ایلبگی بختیاری بعنوان ایجاد امنیت و حفاظت مؤسسات خود می پرداخت، موقعی که قدرت حکومت مرکزی در خوزستان مستقر شد، شرکت بر آن شد که پرداخت این مبلغ را قطع کند، ولی چون در قرارداد ابتدایی که بین خوانین و شرکت منعقد شده بود و شرکت متعهد شده بود که پس از خاتمة مدت امتیاز، تأسیسات خود را در مسجد سلیمان به خوانین واگذار کند، ولی پس از چندی این تعهد ملغی شد و در عوض شرکت متعهد شد که سالی ۳۰۰۰ پوند تا ختم امتیاز به آنها بپردازد، زمانیکه دولت ایران سهام خوانین را خریداری کرد حق دریافت سالی ۳۰۰۰ پوند هم به دولت پرداخت می شد.
|
